کتاب «پدر سرگی» از آثار متأخر لئو تولستوی است که او آن را پس از دوره‌ای عمیق از تحولات فکری و معنوی خود نوشت. این داستان کوتاه، تصویری فلسفی و روان‌شناسانه از جست‌وجوی انسان برای کمال، ایمان واقعی و رهایی از نفس ارائه می‌دهد.
قهرمان داستان، «شاهزاده استپان کاساتسکی» است؛ مردی بلندپرواز، باهوش و از خانواده‌ای اشرافی که همه‌چیز -مقام، ثروت و احترام- در اختیار دارد. او در آستانه‌ی ازدواج با زنی زیبا و محبوب است، اما وقتی درمی‌یابد که نامزدش پیش‌تر معشوق تزار بوده، احساس غرور و پاکی‌اش جریحه‌دار می‌شود. در واکنش به این شکست درونی، تصمیم می‌گیرد از زندگی دنیوی کناره گیرد و به صومعه پناه برد. آنجا نام «پدر سرگی» بر خود می‌گذارد و در جست‌وجوی تقدس و پاکی مطلق، سال‌ها به زهد و ریاضت سخت روی می‌آورد.
اما تولستوی در عمق داستان نشان می‌دهد که این پارسایی نیز خالی از خودخواهی و غرور معنوی نیست. پدر سرگی، در ستیز با نفس و وسوسه، درمی‌یابد که حتی تمایل به پاکی می‌تواند صورتی از «منیت» باشد. سرانجام، پس از تجربه‌های سهمناک معنوی و اخلاقی، حقیقتی تلخ را درمی‌یابد: انسان نه با فرار از دنیا، بلکه با عشق، فروتنی و خدمت به دیگران می‌تواند به خدا نزدیک شود.
تولستوی در این اثر همان دغدغه‌های همیشگی‌اش -نقد ریاکاری مذهبی، وجدان اخلاقی و جست‌وجوی معنویت راستین- را با قلمی دقیق و روان‌شناسانه ترسیم کرده است. «پدر سرگی» یکی از گویا‌ترین بازتاب‌های سیر درونی خود تولستوی است؛ نویسنده‌ای که در اواخر عمر از شهرت و ثروت فاصله گرفت تا معنای ایمان و حقیقت را بیابد.
