کتاب کیمیای وصال

منزل ادب

یکی از مسائل اساسی در مراقبه رعایت ادب در پیشگاه حق تعالی است. علمای سالک و ارباب تزکیه با استفاده از آیات قرآن کریم و کلام معصومان (ع) و نیز تجربیاتی که در مسیر سلوک به دست آورده اند مسائل مهم و اساسی مراقبه را تبیین  کرده و ادب در مراقبه را یکی از مسائل اساسی سلوک به شمار آورده اند. البته باید توجه داشت که ادب در این جا به معنای آن ادبی نیست که انسان در برخوردها با عنوان آداب معاشرت رعایت می کند، بلکه مقصود، ادب در پیشگاه خداوند تعالی است که البته ادب در برابر خلق نیز فرع بر آن است. در تعریف ادب بیانهای گوناگونی از سوی علمای سلوک ارائه شده است که با وجود تفاوت ظاهری یک مقصود از آنها به دست می آید. یکی از عرفا درباره ادب چنین می گوید:

الادب أدبان: أدب السر و ادب العلانيه قادب السر طهارت القلوب و ادب العلانيه حفظ الجوارح من الذنوب ادب بر دو قسم است: ادب مخفی و ادب آشکار؛ پس ادب مخفی، طهارت و پاکی قلب است و ادب آشکار، حفظ کردن اعضا و جوارح از گناه است».

سالک باید متوجه باشد که در چه راهی قدم نهاده و مدعی چه چیزی است. او مدعی خدا خواهی است. و در عین حال می داند که پروردگار : تعالى سميع عليم و بصیر به اسرار عالم است و بر همه چیز احاطه دارد و از رگ گردن به وی نزدیک تر است.

چنان که خدای تعالی می فرماید:

.... نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ»

.... ما به او از رگ قلبش نزدیک تریم پس باید در ظاهر و باطن در برابر حق تعالی ادب را مراعات کند؛ زیرا خواهان کسی است که در همه لحظات عمرش حاضر است و بر قلب او احاطه کامل دارد.

خواجه عبدالله انصاری در تعریف ادب می گوید: الادب حفظ الحد بين الغلو والجفاء بمعرفة ضرر العدوان ادب، نگاه داشتن مرز میان تندروی و سبک سری با شناخت زبانهای گذر از تعادل است.