بنام خداوند بخشنده و مهربان (۱) ستایش از آن خداست که پروردگار جهانیان است.
(۲) همو که گسترده مهر و مهرورز است (۳) خداوندگار روز پاداش و جزاست (۴) خداوندا تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری میجونیم (۵) ما را به راه راست هدایت فرما (۶) راه کسانی که به آنان نعمت دادی همانان که نه به بیراهه رفته و به خشم تو گرفتار شده اند و نه گم گشتگانند که راه درست را نشناخته اند (۷)
مقصود سوره خدای تعالی خویش را به سبب کمال ذاتی خود و به سبب آنچه از افعال او ظاهر است مدح و تمجید می نماید پس اوست پروردگار جهانیان و بخشنده نسبت به آنها و بر اوست تسلط بر عوالم و این سوره با همه ایجاز و اختصار بر کلیه عقاید عبادات، معاملات امور اجتماعی و اخلاقیات به سبب شمول بیانات آن درباره اصول توحید و معاد و نبوت و هدایت طلبی، مشتمل است.
(۱) (بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می کند. خدای متعال کلام را با نام خود ، که گرامی باد نامش، تا آنچه از معنا در این کلام افاده میشود مرتبط با او باشد و برای آنکه ادبی باشد که بندگان در گفتار و کردار به آن مؤدب باشند و رعایت نمایند و با نام او آغاز کنند تا عمل آنها باطل و بی ثمر نباشد چون هر عملی که برای وجه الله نباشد. باطل و بی نتیجه است، پس هر امری از امور همان مقدارش که برای خدای تعالی در آن بهره ای باشد. مقبول درگاه الهی است و آنچه برای غیر خدا باشد پس خداوند به آن اعتنایی نمی کند.
و رسول گرامی اسلام الله می فرماید: اكل امر في بال لم يبداء فيه باسم الله فهو ايتر)، (هر امری از امور که اهمیتی داشته باشد اگر به نام خدا آغاز نشود ناقص و ناتمام و بی نتیجه می ماند و هدف قرآن هدایت است و بسم ا... در آغاز هر سوره به غرض خاص همان سوره ارتباط می یابد.
پس هدایت با نام خداوند بخشنده مهربان آغاز میشود و اوست خدایی که مرجع بندگان است و اوست بخشنده ای که آشکار میکند بر بندگانش (اعم از مؤمن و کافر) راههای رحمت خاص به مؤمنین را که آن نیک بختی و سعادت مؤمنان در آخرت و در جوار لقای پروردگارشان است.
پس بسم ا... کلامی است که خداوند در آن به نیابت از بنده اش سخن می گوید، تا ادب در مقام اظهار عبودیت را به بندگان خود بیاموزد چون اظهار بندگی در عبد، در اعمالش که مطابق به روش عبودیت باشد تجلی می یابد.
و (اسم) مشتق است از (سمه) به معنی علامت یا از (سمو) به معنی رفعت و بلندی که این صحیحتر است. و لفظ جلاله (الله) اصل آن (ال) اله) بوده است (اله) از ریشه (اله ) یعنی پرستش کرد و یا از ریشه (وله) یعنی متحیر و سرگردان شد چون عقلها درباره خدا حیران می شود.
و لفظ جلاله (الله) اسمی است برای آن ذات مقدس ازلی که در بردارنده و مستجمع تمام صفات کمالیه است و اوست که بندگانش را به بسوی خویش هدایت می کند. و (الرحمن) صیغه مبالغه است که دلالت میکند بر کثرت و زیادی رحمت و (الرحيم) صفت مشبهه است که دلالت میکند بر ثبات و بقاء و دوام رحمت، پس صفت رحمان دلالت میکند بر رحمتی که شامل همه بندگان اعم از مؤمن و کافر است اما صفت رحیم دلالت میکند بر رحمت خاصی که خداوند بر مؤمنین افاضه می کند و گویای نعمت دائمی و رحمت ثابت و باقی است. به همین سبب است که گفته می شود رحمت رحمانی خدا بر مؤمن و کافر افاضه میشود. همانطور که در سوره ی مریم آیه ۷۵ می فرماید: (بگو هر کس که در گمراهی است خدای رحمن بایدش یاری رساند) اما رحمت رحیمیه خدا تنها بر مؤمنان افاضه میشود همانطور که در آیه ۴۳ سوره ی احزاب می فرماید و او بر مؤمنان مهرورز است
-230x250.jpg "کتاب البیان فی تفسیر القرآن")
